از پژوهش در صنعت قیر تا توسعه کارخانههای نسل جدید
گفتوگو با مهندس غلامرضا پیمان
بنیانگذار و مدیرعامل شرکت فنی مهندسی فناورگستر پیمان
مهندس غلامرضا پیمان از فعالان باسابقه حوزه پژوهش، مهندسی فرآیند و توسعه فناوری در صنعت قیر است. فعالیت حرفهای او از مطالعات آزمایشگاهی و شناخت خواص قیر آغاز شد و در ادامه، به طراحی فرآیند، توسعه تجهیزات و مهندسی کارخانههای تولید قیر گسترش یافت.
در این گفتوگو، وی درباره آغاز فعالیت حرفهای، اهمیت پژوهش، ضرورت نوآوری و مسیر توسعه فناوریهای نوین در صنعت قیر سخن میگوید.
فعالیت شما در صنعت قیر چگونه آغاز شد؟
آغاز فعالیت من به دورانی بازمیگردد که در کنار تحصیل، با تشویق و راهنمایی مرحوم مهندس محمد راشد مرندی، همکاری خود را در بخش تحقیقات آزمایشگاه قیر حافظ آغاز کردم.
در ابتدا تمرکز فعالیتها بر شناخت ویژگیهای قیر، کنترل کیفیت و بررسی روشهای پالایش و اصلاح آن بود؛ اما بهتدریج مطالعات به حوزههای گستردهتری مانند فرآیند تولید، عملکرد تجهیزات، روشهای هوادهی، تأثیر شرایط عملیاتی بر کیفیت محصول و امکان توسعه محصولات قیری با ارزش افزوده بیشتر گسترش یافت.
امکان تبدیل نتایج مطالعات آزمایشگاهی به آزمونهای نیمهصنعتی و صنعتی، نقش مهمی در شکلگیری نگاه مهندسی من داشت. در همان سالها به این نتیجه رسیدم که بسیاری از مشکلات واحدهای تولیدی، صرفاً به مواد اولیه یا تجهیزات مربوط نیست، بلکه ریشه در طراحی فرآیند، نحوه بهرهبرداری و نبود یک نگاه مهندسی یکپارچه دارد.
نقش مهندس مرندی در مسیر حرفهای شما چه بود؟
مرحوم مهندس محمد راشد مرندی از پیشکسوتان صنعت قیر و از افرادی بود که نقش مؤثری در توسعه تجربیات عملی این حوزه داشت. حمایت علمی و معنوی ایشان، این امکان را فراهم کرد که مطالعات نظری در مقیاسهای واقعیتر مورد آزمایش قرار گیرد.
آنچه بیش از دانش فنی از ایشان آموختم، اهمیت تجربه، اخلاق حرفهای، صبوری، انتقال دانش و حمایت از نیروهای جوان بود. بخش مهمی از نگرش من نسبت به پژوهش و توسعه، حاصل سالها همکاری و بهرهگیری از راهنماییهای ایشان است.
چه عاملی موجب تأسیس شرکت فناورگستر پیمان شد؟
پس از سالها فعالیت پژوهشی و عملی، ضرورت ایجاد یک مجموعه تخصصی برای توسعه دانش فنی، طراحی فرآیند و ارائه خدمات مهندسی منسجم در صنعت قیر بیش از گذشته احساس میشد.
بر همین اساس، شرکت فنی مهندسی فناورگستر پیمان در سال ۱۳۸۷ تأسیس شد تا فعالیتهای پژوهشی، مهندسی و اجرایی در قالب ساختاری تخصصی و سازمانیافته ادامه پیدا کند.
از ابتدا هدف ما تنها طراحی یا ساخت یک تجهیز نبود. تلاش کردیم تمام کارخانه را بهعنوان یک سامانه مهندسیشده در نظر بگیریم؛ سامانهای که در آن فرآیند، تجهیزات، راکتورها، سیستم روغن داغ، مخازن، پایپینگ، ابزار دقیق، ایمنی، مصرف انرژی و الزامات بهرهبرداری بهصورت هماهنگ طراحی شوند.
چرا پژوهش را یکی از ارکان اصلی فعالیت شرکت قرار دادید؟
در سالهای ابتدایی فعالیت، منابع تخصصی فارسی در حوزه قیر و فرآوردههای قیری محدود بود و بخش قابلتوجهی از دانش موجود، بهصورت تجربی و پراکنده منتقل میشد.
به همین دلیل، یکی از نخستین اقدامات شرکت، تشکیل واحد پژوهشی و تدوین مجموعه کتابهای تخصصی «از قیر تا ایزوگام» بود. هدف اصلی این مجموعه، گردآوری دانش فنی، انتقال تجربیات و ارائه مطالب تخصصی با زبانی قابلفهم برای تولیدکنندگان، کارشناسان و علاقهمندان این حوزه بود.
در ادامه، فعالیتهای پژوهشی شرکت بر موضوعاتی مانند شناخت خواص قیر، اصلاح فرآیندهای تولید، توسعه فرمولاسیون، قیرهای پلیمری، قیرهای عملکردی، قیرهای ویسکوزی، استفاده از افزودنیها و توسعه محصولات با ارزش افزوده متمرکز شد.
از نگاه شما مهمترین چالش صنعت قیر چیست؟
یکی از چالشهای اصلی، تکرار روشهای قدیمی بدون تحلیل علمی و مهندسی است. در برخی واحدها، فناوری یا تجهیزات صرفاً بر اساس نمونههای موجود کپی میشوند، بدون آنکه شرایط خوراک، ظرفیت تولید، کیفیت محصول، مصرف انرژی، الزامات ایمنی و نیازهای آینده کارخانه بهدرستی بررسی شوند.
هر کارخانه باید متناسب با شرایط واقعی خود طراحی شود. نوع خوراک، مشخصات محصول، ظرفیت، شرایط اقلیمی، دسترسی به انرژی، روش بهرهبرداری و بازار هدف، همگی در طراحی فرآیند مؤثر هستند.
نوآوری زمانی ارزشمند است که به حل یک مسئله واقعی منجر شود؛ مانند کاهش مصرف انرژی، تثبیت کیفیت محصول، کاهش آلایندگی، افزایش ایمنی یا سادهتر شدن تعمیرات و بهرهبرداری.
نسل سوم کارخانههای تولید قیر چگونه شکل گرفت؟
نسل سوم نتیجه سالها بررسی عملکرد واحدهای تولیدی و شناخت محدودیتهای فناوریهای متداول بود. در این رویکرد تلاش شد مشکلاتی مانند گرمایش مستقیم، مصرف بالای انرژی، تشکیل کک، کنترل دشوار فرآیند، استهلاک تجهیزات و محدودیت توسعه کارخانه کاهش یابد.
در معماری نسل سوم، فرآیند تولید، سیستم روغن داغ، تجهیزات انتقال حرارت، راکتورها، مخازن، شبکه پایپینگ و سامانههای کنترلی بهصورت یکپارچه طراحی میشوند.
هدف این فناوری، صرفاً تولید قیر نیست؛ بلکه ایجاد کارخانهای ایمن، بهرهور، توسعهپذیر و قابلکنترل است که بتواند محصولات متنوعی مانند قیرهای نفوذی، ویسکوزی، عملکردی، پلیمری و اکسیدشده را متناسب با نیاز بازار تولید کند.
جایگاه بومیسازی فناوری را چگونه ارزیابی میکنید؟
بومیسازی صرفاً به معنای ساخت داخلی تجهیزات نیست. فناوری زمانی بومی شده است که دانش طراحی، محاسبات، انتخاب متریال، ساخت، نصب، راهاندازی، بهرهبرداری و رفع اشکال آن در داخل کشور وجود داشته باشد.
در پروژههای فناورگستر پیمان تلاش شده است از ظرفیت متخصصان، سازندگان و پیمانکاران داخلی استفاده شود، اما طراحی و ساخت همواره باید بر پایه استانداردهای معتبر و کنترل دقیق کیفیت انجام شود.
استفاده از توان داخلی زمانی ارزشمند است که به افزایش قابلیت اطمینان، کاهش وابستگی، دسترسی آسانتر به خدمات فنی و حفظ دانش مهندسی در کشور منجر شود.
شرکت در زمینه مطالعات سرمایهگذاری چه خدماتی ارائه میدهد؟
پیش از ورود به مرحله طراحی، باید مشخص شود که پروژه از نظر بازار، خوراک، ظرفیت، فناوری، سرمایهگذاری و هزینههای بهرهبرداری توجیهپذیر است
در همین راستا، شرکت خدمات مطالعات امکانسنجی فنی، مالی و اقتصادی، انتخاب ظرفیت، ارزیابی فناوری، برآورد سرمایهگذاری، تحلیل هزینه تولید و مدلسازی مالی با نرمافزار COMFAR را ارائه میدهد.
در نگاه ما، طراحی مهندسی باید از ابتدا با منطق اقتصادی پروژه هماهنگ باشد. کارخانهای که از نظر فنی پیشرفته اما از نظر اقتصادی نامتناسب باشد، نمیتواند یک پروژه موفق تلقی شود.
چه محصولاتی در حوزه تخصصی شرکت قرار دارند؟
خدمات مهندسی و توسعه فناوری شرکت، طیف متنوعی از محصولات قیری را پوشش میدهد، از جمله:
قیرهای نفوذی
قیرهای ویسکوزی یا VG
قیرهای عملکردی یا PG
قیرهای پلیمری
قیرهای اکسیدشده
قیرهای اصلاحشده
قیرهای طبیعی و معدنی
سایر فرآوردههای قیری با ارزش افزوده
برای هر محصول، انتخاب خوراک، فرمولاسیون، شرایط عملیاتی، تجهیزات و نظام کنترل کیفیت باید بهصورت اختصاصی مورد بررسی قرار گیرد.
کنترل کیفیت چه جایگاهی در تولید قیر دارد؟
کیفیت قیر تنها با یک شاخص تعیین نمیشود. آزمونهایی مانند درجه نفوذ، نقطه نرمی، ویسکوزیته، کششپذیری، حساسیت دمایی، پیرشدگی و سایر ویژگیهای عملکردی باید در کنار یکدیگر تحلیل شوند.
اهمیت آزمایشگاه تنها در صدور برگه کنترل کیفیت نیست؛ بلکه دادههای آزمایشگاهی باید به تصمیمات فرآیندی متصل شوند. تغییر در دمای فرآیند، زمان هوادهی، فشار، دبی هوا یا مشخصات خوراک میتواند مستقیماً بر ویژگیهای محصول اثر بگذارد.
در کارخانههای جدید، آزمایشگاه و سیستم کنترل فرآیند باید بهعنوان دو بخش مرتبط از نظام مدیریت کیفیت عمل کنند.
چه توصیهای برای مدیران واحدهای تولیدی دارید؟
مهمترین توصیه من، ایجاد فرهنگ پژوهش، آموزش و بهبود مستمر است. کارکنان و اپراتورها باید تشویق شوند مشکلات را گزارش کنند، پیشنهادهای اصلاحی ارائه دهند و در ارتقای فرآیند مشارکت داشته باشند.
مدیریت یک کارخانه نباید تنها بر افزایش ظرفیت تولید متمرکز باشد. کیفیت پایدار، کاهش اتلاف انرژی، ایمنی، نگهداری پیشگیرانه، آموزش اپراتورها و مستندسازی تجربیات، عوامل اصلی پایداری یک واحد صنعتی هستند.
کارخانهای که از نیروهای متخصص، نظام کنترل کیفیت و برنامه توسعه فناوری برخوردار نباشد، در بلندمدت توان رقابت خود را از دست خواهد داد.
آینده صنعت قیر را چگونه میبینید؟
آینده صنعت قیر در تلفیق تجربه عملیاتی با فناوریهای دیجیتال شکل خواهد گرفت. تحلیل دادههای فرآیندی، پایش وضعیت تجهیزات، هوش مصنوعی و Digital Twin میتوانند تصمیمگیری در زمینه کیفیت محصول، مصرف انرژی، تعمیرات و بهرهبرداری را متحول کنند.
راهبرد فناورگستر پیمان، توسعه نسل پنجم کارخانههای تولید قیر بر پایه زیرساخت مهندسی نسل سوم است. در این مسیر، هدف آن است که کارخانهها بهصورت تدریجی به سامانههایی هوشمند، دادهمحور و خودبهینهساز تبدیل شوند.
من معتقدم آینده صنعت متعلق به مجموعههایی است که از تجربه گذشته استفاده میکنند، اما در روشهای گذشته متوقف نمیمانند.
جمعبندی مصاحبه
«پژوهش زمانی ارزشمند است که به یک راهکار عملی منجر شود و مهندسی زمانی موفق است که کیفیت، ایمنی، بهرهوری و بازده سرمایهگذاری را همزمان ارتقا دهد.»
مهندس غلامرضا پیمان
بنیانگذار و مدیرعامل شرکت فنی مهندسی فناورگستر پیمان
